Gìn vàng giữ ngọc cho hay

Nghệ nhân Phạm Anh Đạo đang nặn gốm. "Làm gốm ở đây hiện có vài trăm hộ nhưng chỉ còn một người duy trì nghề gốm thủ công. Anh ấy thích tự do sáng tạo trong quá trình tạo tác sản phẩm, song hơn cả, là muốn giữ được nghề quý báu của ông cha" - Đồng chí Lê Mạnh Vinh, Phó bí thơ Chi bộ, Trưởng xóm 2, nói về anh Phạm Anh Đạo (36 tuổi), người thợ khiếm thính, tài ba của làng gốm Bát Tràng, xã Bát Tràng (huyện Gia Lâm, Hà Nội). Trận ốm kéo dài hồi nhỏ khiến khả năng nghe của Đạo rất khó khăn. Nghe khó, nên chi việc học nói, học chữ của cậu cũng rất gian nan. Tập mãi, rồi Đạo cũng nói được, nhưng câu không đầy đủ, trót. Vốn con nhà nghề là thời cơ để Đạo làm quen với những sản phẩm gốm vuốt tay khá sớm. Năm 17 tuổi, anh vào làm thuê cho xưởng sản xuất gốm sứ. Xúc tiếp với máy móc, với những sản phẩm gốm cùng khuôn, Đạo thấy sản phẩm ra lò khá nhanh và đẹp, nhưng không thể so bằng những tác phẩm của các nghệ nhân làng gốm trước đây. Kinh tế thị trường, phải áp dụng khoa học kỹ thuật, đương đại hóa sinh sản bằng máy móc là cố nhiên. Nhưng vẫn có thể sống với nghề gốm thủ công của tiên tổ lắm chứ! Nghĩ thế, anh thôi làm ở xưởng để ở nhà thực hiện khát khao. Anh mượn bố chiếc bàn xoay để tập. Có bàn xoay, để đỡ phải dùng tay đẩy, Đạo nghĩ cách lắp mô-tơ. Mô-tơ quay nhanh khiến việc vuốt gốm không được, đất bắn tung tóe, anh lại thay thế bằng mô-tơ có công suất nhỏ hơn. Từ đây, suốt ngày Đạo mày mò, tìm hiểu và ứng dụng cả thảy những kiến thức, kỹ năng của mình, dồn hết tâm sức vào nghề nặn gốm. Càng học càng khó, càng cố càng hỏng khiến không ít lần anh nản, bi quan... Tâm sự với chúng tôi về cụ đeo đuổi nghề, anh Đạo san sớt: Qua sách báo, tôi được biết trên hành trình tìm đường cứu nước, kể cả những khi phải làm việc rất cực khổ nhưng Bác Hồ vô vàn yêu kính của chúng ta đã luôn cố kỉnh, bằng đôi bàn tay cần lao cần cù, chân chính của mình để vừa kiếm sống vừa học tập và hoạt động cách mạng. Chính sự bền chí, bền chí và kiên nhẫn của Bác là động lực giúp tôi nối công việc, bắt đầu từ những việc nhỏ, những việc đơn giản đến phức tạp, lớn hơn. Và trong quá trình học, tôi hiểu, nghệ thuật không phải là sao chép tự nhiên mà đòi hỏi sự lao động nghiêm túc. Chị Trinh chưa quên những ngày mới về làm vợ anh Đạo. Chị kể: "Thấy chồng tối ngày như dính chặt bàn xoay, khó nhọc với đất, em cũng tham gia vài việc phụ, vò đất cho thật nhuyễn, sao cho các hạt đều nhau. Sau đó anh Đạo đưa lên bàn xoay và nhào lại, đạt mong muốn, rồi mới tạo hình. Có lúc em thổ lộ ý định chuyển sang làm gốm công nghiệp, thì anh ấy bảo: "Em muốn, cứ việc mua máy về làm. Còn anh, anh vẫn làm bằng tay!". Thấy tôi mải ngắm đôi chóe cao khoảng 2,5 m, đường kính cỡ 1,3 m đặt giữa gian hàng của gia đình, chị Trinh cho biết: Hai sản phẩm độc đáo này được anh Đạo làm trong năm 2009. Cuối năm 2008, người dân Bát Tràng bàn việc nên có ai đó làm một sản phẩm gốm vuốt tay để dự lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Qua nghe ý định làm đôi chóe của chồng, em thử hạch toán và đâm lo. Lo là từ trước tới nay, chưa từng có ai ở Bát Tràng làm bằng tay được cái chóe cao và to đến thế. Và em cũng không hình dong được anh ấy sẽ nặn, vuốt ra nó bằng cách nào? Với kích thước ấy, liệu có chọn, tuyển được chất đất để làm không? Một lúc bỏ ra mấy trăm triệu đồng đầu tư làm chóe là một việc rất phải đắn đo, nếu việc làm chóe thất bại. Trước sự kiên trì thuyết phục của anh Đạo, em gác lần chần và cùng nhập cuộc. Đôi chóe được hình thành sau 10 tháng tạo hình, đắp nặn, chỉnh sửa, tô mầu, làm men. Tiếp đến là nung liên tiếp sáu ngày, sáu đêm trong sự kiểm soát nhiệt độ rất nghiêm nhặt, trong sự hồi hộp tưởng có lúc nghẹt thở của cả gia đình. Đã có vài người đến ngỏ ý mua đôi chóe với giá gần một tỷ đồng nhưng chúng em không bán, mà quyết định tặng đình Bát Tràng một chiếc, một chiếc tặng đình Kim Lan (xã Kim Lan, huyện Gia Lâm - quê chị Trinh) và đang chờ hai đình trùng tu xong là chuyển đến. Những sản phẩm độc bình, nậm rượu, chóe, ấm, bình vôi, chân đèn,... Bằng gốm men ngọc, men rạn, men hoa lam, v.V. Được trang hoàng họa tiết hoa văn đắp nổi, khắc chìm khá cầu kỳ, tinh xảo của nghệ nhân Phạm Anh Đạo càng ngày càng được nhiều người biết đến, tìm mua. Được biết, bên cạnh những đơn hàng "chung thủy" trị giá vài trăm triệu đồng, vợ chồng anh Đạo hiện đang đáp ứng đơn hàng gồm 30 nghìn chiếc bát su-pa-chi để sớm chuyển sang Nhật Bản. Là một trong nhiều người thích những sản phẩm gốm vuốt tay của gia đình nghệ nhân Phạm Anh Đạo, ông Phùng Khắc Hoan, đến từ tỉnh Phú Yên cho rằng: Chơi gốm thủ công chính là chơi "hàng hiệu". Nhưng hơn thế, người chơi còn có thể cảm nhận trong tác phẩm gốm vuốt tay là tâm hồn, sự ngẫu hứng và cả niềm mê say của người thợ tài hoa. Cố gắng vượt lên khó khăn, chuyên cần lao động, sáng tạo, làm giàu cho mình và quê hương, góp phần "gìn vàng giữ ngọc" cho làng gốm Bát Tràng, Phạm Anh Đạo liên tục được nhận nhiều danh hiệu: Thanh niên Thủ đô điển hình, 10 bộ mặt trẻ Thủ đô, tài năng trẻ Việt Nam, v.V. Năm 2012, anh được xác nhận là nghệ nhân làng gốm Bát Tràng. Tháng 6 vừa qua, nghệ nhân Phạm Anh Đạo vinh hạnh được tuyên dương tại Hội nghị toàn quốc về học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh năm 2013. Bài và ảnh: QUẾ PHI